Gotowość szkolna dzieci na tle kształcenia szkolnego

Istotnym wydarzeniem w życiu każdego dziecka jest rozpoczęcie nauki szkolnej. Jednakże, pomimo pójścia do szkoły, pewne dzieci wciąż będą przedkładać zabawę nad naukę. Powodzenie w nauce szkolnej już od klasy pierwszej zależy od stopnia tak zwanej gotowości szkolnej.

 
Gotowość dzieci do nauki to ważny, interdysplinarny problem praktyki edukacyjnej. W literaturze polskiej zamiennie używa się szeregu terminów: dojrzałość szkolna, gotowość szkolna, przygotowanie do szkoły (wyrażenie angielskie „school readiness” oznacza gotowość szkolną).
Pojęcie to można rozumieć w dwojaki sposób. Po pierwsze, zmiany rozwojowe dokonujące się w dziecku mają charakter spontaniczny i wiążą się z dojrzewaniem. W tym przypadku rozwój zachodzi na drodze biologicznej, a dojrzałość traktuje się jako etap w procesie rozwoju, charakteryzujący się wrażliwością na oddziaływania zewnętrzne, które mogą modyfikować kierunek i dynamikę zmian, jakie zachodzą w dziecku. Drugie podejście zakłada, że do osiągnięcia dojrzałości dziecka można doprowadzić poprzez odpowiednie zestawy ćwiczeń, mające na celu kształtowanie umiejętności składających się na ten stan.
„Dojrzałość szkolna to zespół tych cech psychofizycznych ukształtowanych w okresie pierwszych 6 lat życia, które umożliwiają dziecku przystosowanie się do nauki w szkole” , to ” (…) osiągnięcie przez dziecko takiego stopnia rozwoju umysłowego, emocjonalnego, społecznego i fizycznego, jaki umożliwia mu udział w życiu szkolnym i opanowanie treści programowych klasy I”.
Z przytoczonych definicji wynika, że gotowość szkolna to przede wszystkim dojrzałość do podjęcia nauki, zainteresowanie zdobywaniem wiedzy oraz taki poziom rozwoju zespołu cech psychofizycznych, który pozwoli podołać szkolnym obowiązkom, odnaleźć się w grupie rówieśniczej i w końcu osiągnąć sukces w szkole. Sprostanie zadaniom szkoły wymaga takiej dojrzałości wyższych funkcji korowych, które zapewniają nie tylko odpowiedni dla wieku rozwój intelektualny, czy emocjonalno – społeczny, ale też dostateczną koordynację ruchową, wzrost uwagi dowolnej, zwiększenie zdolności koncentrowania się na przedmiocie. Zatem niezbędny jest określony poziom rozwoju centralnego układu nerwowego dziecka.

 
Gotowość szkolna jest wynikiem współdziałania dwóch procesów: dojrzewania i uczenia się. Zależy od warunków, w jakich żyje dziecko, od jego zdolności i od tego, czy uczęszczało do przedszkola, czy nie.
Dzięki dojrzewaniu i treningowi wychowawczemu na terenie rodziny, dziecko staje się wrażliwe na znaki, ich istotę i znaczenie w procesie komunikowania się. Ponadto jest gotowe do wykorzystania wskazówek otoczenia dotyczących opanowania podstawowych umiejętności, na przykład czytania i pisania. Dla każdego młodego ucznia istotne jest uczestniczenie w zajęciach zespołowych, wykonywanie poleceń kierowanych indywidualnie i do całej grupy, oraz zdolność radzenia sobie w prostych sytuacjach codziennych. Zastępowanie zabawy pracą umysłową, to najważniejszy powód, dla którego dziecko przychodzące do klasy pierwszej musi spełniać określone wymagania rozwojowe. Uczeń powinien być samodzielny, posiadać odpowiednie cechy motoryki oraz rozwinięte funkcje poznawcze – spostrzeganie, pamięć, wyobraźnię, a głównie myślenie (przekształcanie i wytwarzanie).
Warto zauważyć, że ustalenie obszarów, które powinny być brane pod uwagę przy ocenie gotowości szkolnej nie jest obiektem sporów, jednakże poziom, jaki można byłoby uznać za niezbędny i wymagany jest bardzo trudny do ustalenia. Dominuje przekonanie, że tego poziomu nie można określić jednoznacznie w sposób ogólny. Wyróżnia się trzy główne przyczyny, które powodują trudności w osiągnięciu gotowości szkolnej. Są one związane z: osobą dziecka jako indywiduum, ze środowiskiem szkolnym (bądź przedszkolnym), oraz z środowiskiem rodzinnym . Nieuwzględnienie tychże czynników i pochopne ocenienie gotowości szkolnej dziecka niewątpliwie ujemnie wpłynie na dalszy jego rozwój, a także może być powodem zahamowania aktywności i twórczej postawy wobec zalecanych zadań.
Dla każdego siedmiolatka tak zwany „dobry start” w klasie pierwszej jest ogromnie ważny. Wpływa na ukształtowanie się pozytywnego stosunku: do szkoły, do zdobywania wiedzy, do nowych nauczycieli. Decyduje również o właściwej pozycji w zespole klasowym i powodzeniu dziecka w szkole. Granica między odniesieniem sukcesu a poniesieniem porażki jest bardzo finezyjna. W nauczaniu bowiem, kiedy kończy się powodzenie rozpoczyna się niepowodzenie i odwrotnie.

 
Przygotowanie dzieci do szkoły następuje w „zerówce”, w której całokształt oddziaływań dydaktyczno-wychowawczych ukierunkowany jest na wszechstronną stymulację dziecka i przygotowanie do roli ucznia. Program pracy z dziećmi sześcioletnimi przewiduje szereg zajęć i zabaw, dzięki którym mają one zdobyć przede wszystkim wstępną umiejętność czytania i gotowość do nauki pisania.
Praca dydaktyczno – wychowawcza z sześciolatkiem w przedszkolu (w klasie zerowej w szkole) ma na celu wszechstronny i harmonijny rozwój dziecka, który umożliwi osiągnięcie wymaganego poziomu gotowości szkolnej.
Kształcenie na etapie nauczania zintegrowanego jest łagodnym przejściem od wychowania przedszkolnego do edukacji prowadzonej w systemie szkolnym. Planując zajęcia wychowawca musi dostosować czas zajęć i przerw do aktywności uczniów oraz powinien zaplanować swą prace tak, aby harmonijnie doskonalić ich podstawowe umiejętności.
W Podstawie Programowej I etapu edukacyjnego w klasach I-III w ramach kształcenia zintegrowanego wśród celów edukacyjnych najważniejsze jest wspomaganie wszechstronnego i harmonijnego rozwoju ucznia, a szczególną uwagę zwraca się na:

 
1) umiejętności służące zdobywaniu wiedzy (czytanie, pisanie i liczenie),
2) umiejętności nawiązywania i utrzymywania poprawnych kontaktów z innymi dziećmi, dorosłymi, z osobami niepełnosprawnymi, przedstawicielami innej narodowości i rasy itp. […].

 
Do zadań szkoły należy rozpoznawanie poziomu sprawności warunkującego opanowanie przez uczniów podstawowych umiejętności: czytania, pisania i liczenia oraz prowadzenie odpowiednich ćwiczeń usprawniających.
Z tak sformułowanych zadań szkoły zostały wyprowadzone treści edukacyjne rozwijające: świadomość społeczną, mówienie, słuchanie, czytanie oraz pisanie.
Treści i zadania edukacyjne mają na celu osiągnięcie przez ucznia w ciągu I etapu edukacji kompetencji kluczowych takich jak:
- poprawne pisanie poznanych już wyrazów i uzasadnianie pisowni niektórych z nich,
- korzystanie ze słownika ortograficznego, w celu sprawdzenia poprawności pisowni,
- układanie i zapisywanie tekstów na dowolny temat.
Wytyczne te są bardzo ogólne, a mają gwarantować osiągnięcie odpowiedniego poziomu sprawności językowej w klasach późniejszych.
Do wymagań programowych składających się na proces pisania w kl. I-III zaliczono:

 
Kl.I
• Mieści się w liniach
• Stosuje prawidłowy kształt pisma
• Prawidłowo łączy litery
• Odwzorowuje je poprawnie
• Przepisuje poprawnie
• Pisze z pamięci poprawnie

 
Kl. II
• Stosuje prawidłowy kształt pisma
• Prawidłowo łączy małe i wielkie litery
• Prawidłowo rozmieszcza tekst na stronnicy
• Przestrzega poprawności ortograficznej opracowanego słownictwa
• Pisze poprawnie z pamięci
• Pisze poprawnie ze słuchu

 
Kl.III
• Pisze kształtnie i płynnie
• Przepisuje poprawnie
• Prawidłowo rozmieszcza tekst na stronnicy
• Przestrzega poprawności ortograficznej opracowanego słownictwa
• Pisze poprawnie z pamięci
• Pisze poprawnie ze słuchu
• Potrafi samodzielnie zapisać swoje wypowiedzi
• Potrafi redagować i pisać podstawowe formy użytkowe, np. listy, zaproszenie, życzenia
• Potrafi samodzielnie napisać opowiadanie
• Potrafi samodzielnie zredagować opis

 
Dzieci, które nie są gotowe do nauki czytania to osoby, które są nieświadome tego, co to jest: symbol (znak) drukowany, na czym polega czytanie i czym różni się od innych form wypowiadania się (mówienia, opowiadania). To również dzieci z dużymi trudnościami w rozpoznawaniu różnic i podobieństw nawet w nieskomplikowanych obrazkach, z niską zdolnością koncentrowania uwagi, mające trudność z wymawianiem dłuższych, bardziej skomplikowanych słów i wyrażeń, o niskim poziomie koordynacji wzrokowo-słuchowej, o słabej kontroli ruchów oka, oraz takie, które dobrze rozumieją jedynie jasno sformułowane, krótkie polecenia.

 
Bibliografia:
1. Wigocka-Okoń B., Gotowość szkolna dzieci sześcioletnich, Warszawa 2003.
2. Przetacznikowa M., Podstawy rozwoju psychicznego dzieci i młodzieży, Warszawa 1978.
3. Okoń W., Nowy słownik pedagogiczny, Warszawa 1996.
4. Brzezińska pisze o gotowości w trzech aspektach: gotowości psychomotorycznej, słownikowo – pojęciowej i emocjonalno – motywacyjnej, [patrz]: Brzezińska A., Gotowość dziecka w wieku przedszkolnym do czytania i pisania, Poznań 1987.
5. J.Piaget uważa, że każda jednostka indywidualnie konstruuje własne schematy funkcjonowania, a L.Wygotski podkreśla, że wiele uczy się ona od innych. Kluczowym zaś czynnikiem w społecznym przyswajaniu kompetencji jest zdolność dziecka do uczenia się przez naśladownictwo.
6. Bogdanowicz M., Dobry start – wielka podróż. Program wychowania przedszkolnego dla klas 0, Warszawa 2004.
7. Podstawa programowa wychowania przedszkolnego dla przedszkoli i oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych.
8. Zerówki znajdują się przeważnie w szkołach, ponieważ zorganizować je tam jest taniej i łatwiej. Jednak zerówka powinna mieć charakter przedszkola, uczęszczając do szkoły dziecko staje się już uczniem.[patrz]: Wszyscy do przedszkola, wywiad Pietkiewicz B. z Zahorską M., tygodnik „Polityka” nr 22, czerwiec 2007.
9. Wilgocka-Okoń B., Gotowość szkolna a uczenie się w przedszkolu, [w]: Wychowanie w Przedszkolu,1999 nr 3 s. 163-167.